Το ελληνικό κράτος γίνεται ολοένα και πιο αποτελεσματικό όταν πρόκειται να παρακολουθήσει τον πολίτη. Πολύ λιγότερο αποτελεσματικό όταν καλείται να παρακολουθήσει τον εαυτό του.
Κάθε χρόνο, η τεχνολογία διευρύνει τη δυνατότητα ελέγχου της καθημερινότητας. Η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων αποκτά όλο και πιο εξελιγμένα εργαλεία για να διασταυρώνει εισοδήματα, συναλλαγές και τραπεζικά δεδομένα. Οι ηλεκτρονικές πληρωμές αφήνουν ψηφιακό αποτύπωμα. Οι μετακινήσεις καταγράφονται μέσω διοδίων, εφαρμογών, καμερών και συνδεδεμένων συστημάτων. Η τεχνητή νοημοσύνη εισέρχεται σταδιακά στη δημόσια διοίκηση ως εργαλείο ταχύτερου εντοπισμού αποκλίσεων, οφειλών και παραβάσεων.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι πρόβλημα. Αντίθετα, μπορεί να περιορίσει τη φοροδιαφυγή, να ενισχύσει την οδική ασφάλεια και να βελτιώσει τη λειτουργία του κράτους. Οι πολίτες δεν έχουν λόγο να φοβούνται έναν δίκαιο και ισότιμο έλεγχο.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο ψηφιακός φακός στρέφεται αποκλειστικά προς τα κάτω.
Το κράτος μπορεί να εντοπίσει μέσα σε λίγα λεπτά μια λανθασμένη φορολογική δήλωση, μια οφειλή λίγων ευρώ ή μια διοικητική παράβαση. Την ίδια στιγμή, η ελληνική κοινωνία παρακολουθεί επί χρόνια υποθέσεις κακοδιαχείρισης, απευθείας αναθέσεων, αδιαφανών διαδρομών δημόσιου χρήματος και θεσμικών σκιών που σπάνια καταλήγουν με την ίδια ταχύτητα σε πραγματική λογοδοσία.
Υπάρχουν εργαλεία διαφάνειας όπως η Διαύγεια, το Ελεγκτικό Συνέδριο, η Εθνική Αρχή Διαφάνειας και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί του κράτους. Αυτό που συχνά λείπει δεν είναι η τεχνολογία. Είναι η πολιτική βούληση να λειτουργήσουν με την ίδια αυστηρότητα όταν το βλέμμα πρέπει να στραφεί προς τα πάνω.
Εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη αντίφαση της ψηφιακής εποχής. Ο απλός πολίτης καλείται να είναι πλήρως διαφανής απέναντι στο κράτος, ενώ η ίδια η εξουσία εξακολουθεί σε αρκετές περιπτώσεις να λειτουργεί μέσα σε ζώνες θολότητας.
Μια δημοκρατία όμως δεν μετριέται από το πόσο αποτελεσματικά επιτηρεί τους πολίτες της. Μετριέται από το πόσο αμείλικτα ελέγχει τη δική της εξουσία.
Η τεχνητή νοημοσύνη, τα ψηφιακά εργαλεία και η διασύνδεση δεδομένων μπορούν να κάνουν το κράτος καλύτερο. Ή πιο ασφυκτικό. Η διαφορά δεν βρίσκεται στον αλγόριθμο.
Βρίσκεται στην κατεύθυνση του φακού.
Όσο η επιτήρηση γίνεται αυστηρότερη στη βάση και πιο επιεικής στην κορυφή, η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς θα συνεχίσει να φθείρεται. Και τότε η «ψηφιακή πρόοδος» δεν θα μοιάζει με εκσυγχρονισμό.
Θα μοιάζει με ανισότητα, απλώς σε πιο σύγχρονη μορφή.
